लेखक - राजाराम शर्मा

बाढी प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक अवस्था बुझ्ने क्रममा नुवाकोट र रसुवाका विभिन्न स्थान पुग्ने अवसर मिल्यो। समाचार, सामाजिक सञ्जाल र तस्वीरमा देखिने बाढीको दृश्यभन्दा प्रत्यक्ष आँखाले देखेको विपत्तिको प्रभाव निकै फरक हुँदो रहेछ। त्यहाँ पुगेपछि मात्रै थाहा भयो—बाढीले पानी मात्र बगाएको छैन, मानिसका घर, आँगन, खेतबारी, व्यवसाय, सपना र वर्षौंको मेहनतसमेत बगाएर लगेको रहेछ ।

बाढीले क्षतिग्रस्त बनाएका बस्तीहरू हुँदै अघि बढ्दा मन अत्यन्तै भारी भयो । कतै घरको नामोनिशान थिएन, कतै घरको आधा भाग मात्र बाँकी थियो। कतै सडक भत्किएका थिए, कतै पुल तथा बाटो अवरुद्ध थिए । कतै मानिसहरू आफ्नो घर र सम्पत्तिको अवशेष हेरेर टोलाइरहेका थिए । कतै सुरक्षित स्थानमा अस्थायी रूपमा बसिरहेका परिवारहरू भविष्यको अनिश्चितताले चिन्तित देखिन्थे । सबैभन्दा पीडादायी दृश्य नागरिकका अनुहारमा देखिन्थ्यो । उनीहरूको आँखामा आफ्नो घर गुमाउनुको पीडा मात्र थिएन; भोलि कहाँ बस्ने, के खाने, बालबालिकालाई कसरी पढाउने, रोजगारी कसरी सुरु गर्ने र फेरि जीवनलाई कसरी सामान्य अवस्थामा फर्काउने भन्ने अनेकौँ प्रश्न थिए। प्राकृतिक विपत्तिले मानिसको वर्षौंको मेहनत र सपनालाई क्षणभरमै तहसनहस बनाइदिँदो रहेछ । 

एउटा परिवारले वर्षौं लगाएर बनाएको घर एकैछिनमा बगरमा परिणत हुन सक्छ । पुस्तौँदेखि जोत्दै आएको जमिन क्षणभरमै बालुवा र ढुंगाले पुरिन सक्छ । सानो पसलबाट परिवार पाल्दै आएको व्यक्तिको सबै सामान बाढीले बगाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा क्षति केवल इँटा, ढुंगा, काठ र टिनको हुँदैन; त्यससँगै मानिसको आत्मविश्वास, सुरक्षित भविष्यप्रतिको भरोसा र जीवनको एउटा ठूलो हिस्सा पनि प्रभावित हुन्छ । त्यसैले बाढीलाई केवल भौतिक क्षतिको घटनाका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन ।  यो हजारौँ मानिसको जीवनमा परेको गहिरो मानवीय चोट हो ।

राहतभन्दा अगाडि मानवीयता

विपत्तिको समयमा राहत सामग्रीको आवश्यकता हुन्छ ।  खाना, पानी, कपडा, औषधि, अस्थायी आवास र अन्य आधारभूत सामग्री तत्काल चाहिन्छ । तर राहतको अर्थ केवल सामग्री पुर्‍याउनु मात्र होइन । राहतसँगै सम्मान, संवेदना र मानवीय व्यवहार पनि आवश्यक हुन्छ । बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पुग्दा राहत र उद्धारका काम भइरहेका देखिए । धेरै व्यक्ति, समूह, संघसंस्था र स्वयंसेवकहरू आफ्नो व्यक्तिगत समय र स्रोत खर्च गरेर प्रभावित नागरिकको सहयोगमा खटिएका छन् । उनीहरूको योगदान प्रशंसनीय छ । कठिन परिस्थितिमा आफ्नो सहज जीवन छाडेर अरूको पीडामा साथ दिनु आफैँमा ठूलो मानवीय काम हो। तर राहत र सहयोगका क्रममा केही विसंगति भएको, वितरण प्रक्रियामा समस्या देखिएको र कतिपय अवस्थामा प्रभावित नागरिकको पीडामाथि थप पीडा पुगेको भन्ने गुनासाहरू पनि सुनिए । यी गुनासाहरूलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन । 

यस्ता विषयमा प्रमाण र तथ्यका आधारमा सम्बन्धित निकायले आवश्यक छानबिन गर्नुपर्छ र कमजोरी देखिएमा सुधार गर्नुपर्छ । विपत्तिको समयमा प्रभावित नागरिकलाई राहत लिन लाइनमा बसेका मानिसका रूपमा मात्र होइन, आफ्नो घर, सम्पत्ति र जीवन गुमाएका सम्मानित नागरिकका रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।  राहत वितरणमा कुनै पनि प्रकारको पक्षपात, विभेद, अपमान, प्रचारमुखी व्यवहार वा अनावश्यक प्रदर्शनले पीडितको मन अझ दुखाउन सक्छ । सहयोग गर्ने उद्देश्य पवित्र भए पनि सहयोग गर्ने तरिका पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । 

विपत्तिलाई तमासा नबनाऔँ

आज सामाजिक सञ्जाल हाम्रो सूचना र सम्पर्कको महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ ।  बाढी प्रभावित क्षेत्रका तस्वीर, भिडियो र वास्तविक अवस्थाबारे जानकारी बाहिर ल्याउन सामाजिक सञ्जालले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यसबाट सहयोग जुटाउन, जोखिमबारे सचेत गराउन र सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउन पनि मद्दत पुग्छ ।  तर पीडितको दुःखलाई केवल फोटो, भिडियो वा प्रचारको माध्यम बनाउनु हुँदैन । कसैको भत्किएको घर हाम्रो लागि एउटा तस्वीर हुन सक्छ, तर त्यो घर कसैको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हुन सक्छ ।  कसैको आँसु हाम्रो लागि एउटा दृश्य हुन सक्छ, तर त्यो आँसु पछाडि एउटा परिवारको गहिरो पीडा लुकेको हुन सक्छ । 

त्यसैले पीडितको फोटो वा भिडियो सार्वजनिक गर्दा उसको गोपनीयता, सम्मान र सहमतिलाई ध्यान दिन आवश्यक छ ।  सहयोगको नाममा पीडितलाई असहाय, निरीह वा प्रदर्शनको वस्तु बनाउनु मानवीय दृष्टिले उचित हुँदैन ।  सहयोग गरौँ, तर सम्मानपूर्वक गरौँ ।  तस्वीर खिच्नुभन्दा पहिले आवश्यक सहयोग गरौँ ।  प्रचार गर्नुभन्दा पहिले पीडितको आवश्यकता बुझौँ ।  बाढीको पीडालाई तमासा होइन, मानवीयताको परीक्षा बनाऔँ । 

राहतमा समन्वय र पारदर्शिता आवश्यक

विपद्को समयमा धेरै निकाय एकैपटक सक्रिय हुन्छन् ।  स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार, सुरक्षा निकाय, गैरसरकारी संस्था, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र, राजनीतिक दल, विभिन्न सामाजिक समूह र व्यक्तिगत स्वयंसेवकहरू सहयोगका लागि अगाडि आउँछन् ।  यो सामूहिक प्रयास आवश्यक पनि छ ।  तर धेरै निकाय एकैपटक सक्रिय हुँदा समन्वय कमजोर भयो भने एउटै स्थानमा धेरै सामग्री पुग्ने र अर्को स्थानमा आवश्यक सामग्री नपुग्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ ।  कतिपय परिवारले पटक–पटक राहत पाउने तर कतिपय परिवार छुट्ने जोखिम पनि हुन्छ ।

त्यसैले प्रभावित परिवारको व्यवस्थित तथ्यांक तयार गर्नुपर्छ ।  कसको घर पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको छ, कसको आंशिक क्षति भएको छ, कसलाई तत्काल खाद्यान्न आवश्यक छ, कसलाई औषधि चाहिएको छ, को बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा अन्य विशेष आवश्यकतामा छन् भन्ने विवरण व्यवस्थित रूपमा संकलन गर्नुपर्छ ।  राहत वितरणमा पारदर्शिता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । के सामग्री आयो, कहाँबाट आयो, कसलाई वितरण गरियो र अझ के आवश्यक छ भन्ने जानकारी सार्वजनिक रूपमा अभिलेख राख्न सके राहत वितरणप्रति नागरिकको विश्वास बढ्छ ।

सरकारको भूमिका : अब उद्धार र राहतबाट पुनर्स्थापनातर्फ

विपत्तिको प्रारम्भिक चरणमा उद्धार र राहत अत्यावश्यक हुन्छ। तर राहत वितरणमै सबै कुरा सकिँदैन। बाढी प्रभावित नागरिकलाई फेरि आफ्नो जीवन सामान्य अवस्थामा फर्काउन दीर्घकालीन योजना आवश्यक हुन्छ। भत्किएका सडक र पुल निर्माण गर्नुपर्छ। जोखिमयुक्त बस्तीको अध्ययन गर्नुपर्छ। सुरक्षित आवासको व्यवस्था गर्नुपर्छ। घरबारविहीन परिवारको पुनर्स्थापना गर्नुपर्छ। क्षति भएका विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, खानेपानी तथा अन्य सार्वजनिक संरचना पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ। किसानको क्षति, व्यवसायीको क्षति र रोजगारी गुमाएका परिवारको अवस्थालाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ ।

विशेष गरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, एकल महिला, दीर्घरोगी तथा अन्य जोखिममा रहेका समूहका आवश्यकतालाई पुनर्स्थापनाको योजनामा प्राथमिकताका साथ समेटिनुपर्छ । सरकारले राहत र उद्धारसँगै अब पुनर्स्थापनाको स्पष्ट योजना छिटो सार्वजनिक गर्न आवश्यक छ। प्रभावित नागरिकले आफ्नो भविष्यबारे राज्यसँग स्पष्ट भरोसा खोजिरहेका छन्। उनीहरूलाई राहतको एउटा प्याकेट मात्र होइन, फेरि उभिन सक्ने आधार चाहिएको छ ।

सहयोग गर्न चाहने हातहरूलाई सही बाटो देखाऔँ

देशभरबाट सहयोग गर्न चाहने व्यक्ति तथा संघसंस्थाहरू अगाडि आउनु सकारात्मक कुरा हो। कोही खाद्यान्न दिन चाहन्छन्, कोही कपडा, कोही औषधि, कोही नगद सहयोग गर्न चाहन्छन् भने कोही श्रमदान गर्न चाहन्छन् । तर सहयोग प्रभावकारी बनाउन आवश्यकतामा आधारित सहयोग गर्नुपर्छ। अहिले प्रभावित क्षेत्रमा वास्तवमै के आवश्यक छ भन्ने जानकारी लिएर सहयोग गर्दा त्यसको प्रभाव धेरै गुणा बढ्न सक्छ।

कहिलेकाहीँ सद्भावपूर्वक पठाइएको सामग्री पनि आवश्यकताभन्दा बढी भयो भने व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ । त्यसैले सम्बन्धित स्थानीय तह, प्रशासन, समन्वय निकाय तथा विश्वसनीय संस्थासँग समन्वय गरेर सहयोग गर्न सकिन्छ। सहयोग गर्ने व्यक्ति वा संस्थाले पनि प्रचारभन्दा प्रभावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। आफ्नो नाम देखाउनेभन्दा पीडितको जीवनमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउने उद्देश्य राख्नुपर्छ ।

अब हामी सबैको जिम्मेवारी

नुवाकोट र रसुवामा देखिएका दृश्यले एउटा कुरा स्पष्ट बनाएको छ—विपत्ति कसैको व्यक्तिगत समस्या मात्र होइन ।  ज अरूको घर बगेको छ, भोलि विपत्ति हाम्रो ढोकासम्म पनि आउन सक्छ। त्यसैले यस्तो समयमा नागरिकको दुःखलाई आफ्नो दुःखका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।  सक्नेले आर्थिक सहयोग गरौँ। सक्नेले खाद्यान्न तथा आवश्यक सामग्री सहयोग गरौँ। सक्नेले श्रमदान गरौँ ।  सूचना र समन्वयमा सहयोग गरौँ। तर सबैभन्दा पहिले मानवता नछोडौँ। पीडित नागरिकलाई दया होइन, सम्मान चाहिएको छ। उनीहरूलाई केवल राहत होइन, आफ्नो खुट्टामा फेरि उभिने अवसर चाहिएको छ । उनीहरूलाई आश्वासन मात्र होइन, व्यवहारिक पुनर्स्थापना चाहिएको छ ।  बाढीले घर भत्काएको हुन सक्छ, तर प्रभावित परिवारको आशा भत्किन दिनु हुँदैन । 

बाढीले बाटो बगाएको हुन सक्छ, तर उनीहरूको भविष्यतर्फ जाने बाटो बन्द हुन दिनु हुँदैन ।  आज आवश्यक कुरा आरोप–प्रत्यारोप होइन, जिम्मेवारी हो। दोषारोपणभन्दा समाधान महत्वपूर्ण हो ।  प्रचारभन्दा सेवा महत्वपूर्ण हो । राहतभन्दा पनि दीर्घकालीन पुनर्स्थापना महत्वपूर्ण छ ।  सरकारले उद्धार, राहत र पुनर्स्थापनालाई उच्च प्राथमिकतामा राखोस्। सम्बन्धित निकायहरूले समन्वय र पारदर्शिताका साथ काम गरून् ।  सहयोग गर्न तम्सिएका व्यक्ति, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र तथा संघसंस्थाहरूले पनि मन खोलेर, तर विवेकपूर्वक र आवश्यकताका आधारमा सहयोग गरून् ।

र अन्ततः—विपत्तिमा हामीले आफ्नो मानवीयता गुमाउनु हुँदैन

बाढीले धेरै कुरा बगाएको छ ।  अब कम्तीमा हाम्रो संवेदना, हाम्रो सहकार्य र हाम्रो मानवता बग्न नदिऔँ। पीडितको आँसुमा राजनीति, प्रचार वा तमासा होइन—सहयोग, सम्मान र आशाको प्रतिबिम्ब देखियोस्। नुवाकोट र रसुवाका बाढी प्रभावित परिवारहरू फेरि आफ्नै खुट्टामा उभिन सकून् ।  उनीहरूको घर फेरि बनोस्, बाटो फेरि खुलोस्, विद्यालयमा बालबालिका फेरि फर्कून् र आज अँध्यारो देखिएको जीवनमा फेरि उज्यालो छाओस् ।  यही हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी हो । यही मानवीयताको वास्तविक अर्थ हाे ।