- राजाराम शर्मा 

२०८३ साउन १६ गते धादिङको नीलकण्ठ बालमन्दिर माध्यमिक विद्यालयले आयोजना गरेको दोस्रो शैक्षिक सम्मेलन केवल एउटा विद्यालयस्तरीय कार्यक्रम मात्र थिएन, यो बदलिँदो विश्वमा शिक्षाले लिनुपर्ने नयाँ दिशाको गम्भीर बहस पनि थियो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता र शिक्षाको भविष्य: कक्षाकोठादेखि विश्वव्यापी सिकाइ पारिस्थितिक प्रणालीसम्म भन्ने समसामयिक विषयमा केन्द्रित सम्मेलनले विद्यार्थी, शिक्षक, शिक्षाविद् र सरोकारवालालाई एउटै मञ्चमा उभ्याएर भविष्यको शिक्षाबारे सोच्न प्रेरित गरेको छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले विश्वभर शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्योग, सञ्चारदेखि दैनिक जीवनसम्म व्यापक प्रभाव पारिरहेको वर्तमान समयमा विद्यालय तहबाटै यसबारे छलफल हुनु आफैंमा सकारात्मक र दूरदर्शी कदम हो। सम्मेलनमा एआईका अवसर, चुनौती, सम्भावना र यसको जिम्मेवार प्रयोगबारे भएका प्रस्तुति तथा छलफलले सहभागीलाई प्रविधिको प्रयोग मात्र होइन, त्यसको सही उपयोगबारे पनि सचेत बनाएको देखिन्छ । कार्यक्रमको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भनेको यसको विद्यार्थी नेतृत्व थियो। कक्षा १० समूह ‘सी’ को समन्वयमा सम्पन्न सम्मेलनको अध्यक्षता विद्यार्थी रसिला अर्यालले गर्नुभयो भने सञ्चालन ईशा थापा र प्रयास जङ्ग थापाले गर्नुभयो। यसले विद्यालयले विद्यार्थीलाई केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित नराखी नेतृत्व, व्यवस्थापन, सार्वजनिक वक्तृत्व र जिम्मेवारी बहन गर्ने अवसर प्रदान गरिरहेको स्पष्ट देखाउँछ। यस्ता कार्यक्रमले विद्यार्थीमा आत्मविश्वास बढाउनुका साथै उनीहरूलाई भविष्यका सक्षम नेतृत्वका रूपमा तयार पार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । सम्मेलनकी प्रमुख वक्ता अमेरिकी दूतावास नेपालकी इङ्ग्लिस ल्याङ्ग्वेज फेलो फराह लिटलपेजले “विश्वव्यापी सिकाइको पारिस्थितिकी तन्त्र निर्माण: सीमापार शिक्षालाई जोड्न कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विस्तार” विषयमा प्रस्तुत गर्दै एआईले विश्वव्यापी शिक्षामा ल्याएको परिवर्तन र अन्तरदेशीय सहकार्यका सम्भावनाबारे जानकारी दिनुभयो। उहाँको प्रस्तुतिले आधुनिक शिक्षा अब एउटा देश वा कक्षाकोठामा सीमित नरही विश्वव्यापी सिकाइ समुदायमा रूपान्तरण भइरहेको सन्देश दिएको थियो ।

कार्यक्रमअन्तर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता र शिक्षण पद्धति विषयमा आयोजित प्यानल छलफलले सम्मेलनलाई अझ जीवन्त बनायो। प्रमुख वक्ता फराह लिटलपेज, शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ धादिङका शाखा अधिकृत विजय तामाङ तथा विद्यार्थी प्रतिनिधि ईशा तामाङबीच भएको विचार आदानप्रदानले एआईलाई शिक्षण–सिकाइमा कसरी प्रभावकारी र जिम्मेवार ढङ्गले प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा सहभागीलाई नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्‍यो । यस प्यानल छलफलको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि भनेको विद्यार्थी, शिक्षक र शिक्षा क्षेत्रका नीति निर्माणसँग सम्बन्धित प्रतिनिधिबीच प्रत्यक्ष संवादको वातावरण सिर्जना हुनु थियो । फरक–फरक अनुभव र दृष्टिकोणको आदानप्रदानबाट सहभागीहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग केवल प्रविधिमा सीमित नरही शिक्षण–सिकाइलाई विद्यार्थीकेन्द्रित, अनुसन्धानमुखी र सिर्जनात्मक बनाउन सकिने निष्कर्ष निकाले । यसले विद्यार्थीमा जिज्ञासा, नवप्रवर्तन र आत्मविश्वास अभिवृद्धि गर्नुका साथै शिक्षकहरूलाई आधुनिक शिक्षण विधि अपनाउन प्रेरित गरेको विश्वास गरिएको छ। साथै, एआईको सुरक्षित, नैतिक र जिम्मेवार प्रयोगबारे सचेतना फैलाउन पनि यस्तो खुला बहस प्रभावकारी माध्यम बनेको छ । यस्ता कार्यक्रमको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको विद्यार्थी र शिक्षकबीच सिकाइको नयाँ संस्कृतिको विकास हुनु हो। विद्यार्थीले प्रश्न गर्न, अनुसन्धान गर्न, आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्न र विश्वव्यापी विषयमा बहस गर्न पाउने वातावरणले उनीहरूको समालोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता र समस्या समाधान गर्ने क्षमता अभिवृद्धि गर्छ। अर्कोतर्फ शिक्षकहरूले पनि नयाँ प्रविधि र आधुनिक शिक्षण विधिबारे अद्यावधिक हुने अवसर प्राप्त गर्छन्। यसले विद्यालयभित्र सिकाइलाई थप जीवन्त, अनुसन्धानमुखी र प्रविधिमैत्री बनाउने विश्वास गर्न सकिन्छ ।

आजको प्रविधिमुखी युगमा विद्यालयहरू केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने संस्था मात्र नभई भविष्यका सक्षम, सिर्जनशील र जिम्मेवार नागरिक तयार पार्ने केन्द्र बन्न आवश्यक छ । नीलकण्ठ बालमन्दिर माध्यमिक विद्यालयले आयोजना गरेको दोस्रो शैक्षिक सम्मेलन यही परिवर्तनको एउटा प्रेरणादायी उदाहरण बनेको छ ।  यस्तो सम्मेलनले विद्यार्थी र शिक्षक दुवैमा सिकाइप्रतिको उत्साह, अनुसन्धानको संस्कृति, प्रविधिप्रतिको सकारात्मक सोच र सहकार्यको भावना अभिवृद्धि गर्ने विश्वास गर्न सकिन्छ। आधुनिक शिक्षाको यात्रामा यस्ता कार्यक्रमले विद्यालय, समुदाय र समग्र शिक्षा क्षेत्रलाई नयाँ उचाइतर्फ डोर्‍याउने आधार तयार पार्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । आजको तीव्र रूपमा बदलिँदो प्रविधिमुखी युगमा नीलकण्ठ बालमन्दिर माध्यमिक विद्यालयले आयोजना गरेको जस्ता शैक्षिक सम्मेलन प्रत्येक विद्यालय, सामाजिक संघ–संस्था तथा सञ्चारमाध्यमले पनि नियमित रूपमा सञ्चालन गर्नु आवश्यक देखिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रविधि, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र समसामयिक विषयमा खुला बहस तथा अन्तरक्रियाले विद्यार्थी र शिक्षकलाई समयअनुकूल ज्ञान र सीप हासिल गर्न महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्छ । विद्यालयले यस्ता कार्यक्रममार्फत विद्यार्थीमा नेतृत्व क्षमता, समालोचनात्मक सोच, अनुसन्धान संस्कृति, आत्मविश्वास र सार्वजनिक वक्तृत्व कलाको विकास गर्न सक्छन् भने सामाजिक संघ–संस्थाले समुदायमा प्रविधिप्रतिको सकारात्मक सोच, डिजिटल साक्षरता र नवप्रवर्तनको संस्कृति विस्तार गर्न योगदान पुर्‍याउन सक्छन् । त्यसैगरी सञ्चारमाध्यमहरूले यस्ता सिर्जनात्मक र ज्ञानमूलक गतिविधिलाई प्राथमिकताका साथ प्रचार–प्रसार गर्दा समाजमा सकारात्मक सन्देश फैलिनुका साथै अन्य विद्यालय र संस्थाहरू पनि यस्ता कार्यक्रम आयोजना गर्न प्रेरित हुनेछन् ।

शिक्षालाई केवल पाठ्यपुस्तक र परीक्षामा सीमित नराखी व्यवहारिक, अनुसन्धानमुखी र प्रविधिमैत्री बनाउने अभियानमा सबै पक्षको साझा सहभागिता अपरिहार्य छ । त्यसैले यस्ता सम्मेलनलाई विद्यालयको वार्षिक कार्यक्रमको अभिन्न हिस्सा बनाउँदै स्थानीय सरकार, शैक्षिक संस्था, सामाजिक संगठन र सञ्चारमाध्यमबीच सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न सके नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई गुणस्तरीय, प्रतिस्पर्धी र भविष्यउन्मुख बनाउन महत्वपूर्ण टेवा पुग्ने विश्वास गर्न सकिन्छ ।