नेपाल बहुजाती, बहुभाषि र बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिएको देश हो । यहाँ विभिन्न जातजाति, समुदाय र धर्मावलम्बीहरूले आ–आफ्ना मौलिक परम्परा, संस्कृति र चाडपर्वलाई उत्साहपूर्वक मनाउँदै आएका छन् ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरूमध्ये छठ पर्व पनि एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो । सूर्यदेव र छठी माताको पूजा–आराधना गरी मनाइने यो पर्व विशेषगरी तराई–मधेस क्षेत्रमा निकै श्रद्धा, आस्था र उल्लासका साथ मनाइन्छ । तर पछिल्लो समय पहाडी जिल्लाहरूमा भने छठ पर्वप्रतिको आकर्षण र यसको सार्वजनिक रौनक अपेक्षाकृत घट्दै गएको देखिन्छ । छठ पर्वलाई प्रकृति, सूर्य र जलप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको पर्वका रूपमा लिइन्छ । यस पर्वमा व्रतालुहरूले कठोर व्रत बसी अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर पूजा गर्ने परम्परा छ । नदी, तलाउ, पोखरी तथा जलाशयलाई सफा गरी घाट सजाउने, केराका घरी, उखु, फलफूल, ठकुवा, भुसुवा लगायतका प्रसाद चढाउने चलनले यस पर्वलाई विशेष बनाएको छ । धार्मिक आस्थासँगै वातावरण संरक्षण, स्वच्छता, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको सन्देश पनि यस पर्वले दिने गरेको छ । तराईका जिल्लामा छठ पर्व आउनुअघि नै बजारदेखि गाउँसम्म छुट्टै उत्साह देखिन्छ । नदी तथा पोखरीका घाटहरू सजाइन्छन्, पूजाका सामग्री किनमेल गर्नेहरूको भीड लाग्छ र समुदायका मानिसहरू मिलेर घाट व्यवस्थापनमा जुट्छन् । तर पहाडी जिल्लाहरूमा भने विगतको तुलनामा छठ पर्वको सामूहिक उत्सव र सार्वजनिक सहभागिता कम हुँदै गएको अनुभूति गर्न सकिन्छ ।

यसको एउटा कारण पहाडी जिल्लामा छठ पर्व मनाउने समुदायको तुलनात्मक रूपमा कम उपस्थिति हुनु हो । तराई–मधेसबाट पहाडी क्षेत्रमा बसाइँसराइ गरी आएका परिवार तथा विभिन्न समुदायका मानिसहरूले आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आए पनि सबै ठाउँमा सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने वातावरण बन्न सकेको छैन । कतिपय स्थानमा व्यक्तिगत तथा पारिवारिक रूपमा मात्रै छठ मनाउने गरिएको छ ।

त्यस्तै, नयाँ पुस्तामा मौलिक संस्कृति र परम्पराप्रतिको जानकारी तथा चासो घट्दै जानु, रोजगारी र अध्ययनका कारण युवा पुस्ता गाउँबाहिर रहनु, सामूहिक आयोजनाको अभाव र स्थानीय तहबाट पर्याप्त सांस्कृतिक प्रवर्द्धन हुन नसक्नु पनि यसका कारण हुन सक्छन् । यद्यपि छठ पर्वको महत्त्व कुनै भूगोल वा समुदायमा सीमित छैन । यो आस्था, विश्वास र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको साझा सांस्कृतिक पर्व हो । पछिल्ला वर्षहरूमा पहाडी जिल्लाका विभिन्न सहर तथा बजार क्षेत्रमा पनि छठ पर्व मनाउने क्रम देखिन्छ । यसले धार्मिक सहिष्णुता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक विविधतालाई थप बलियो बनाएको छ ।

छठ पर्वको रौनक पहाडी जिल्लामा घट्दै गएको विषयलाई केवल एउटा समुदायको चाडपर्वको विषयका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन । यो सांस्कृतिक विविधता र परम्पराको संरक्षणसँग जोडिएको विषय हो । कुनै पनि समुदायको मौलिक संस्कृति हराउँदै जानु समग्र समाजकै सांस्कृतिक सम्पदाका लागि चुनौती हो । त्यसैले स्थानीय तह, सामाजिक संस्था, युवा क्लब तथा नागरिक समाजले यस्ता पर्वहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा ध्यान दिन आवश्यक छ । विभिन्न समुदायका चाडपर्व, संस्कार र संस्कृतिबारे जानकारी दिने, सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने वातावरण बनाउने तथा नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र परम्परासँग जोड्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।

अन्ततः छठ पर्व तराईको मात्र नभई सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक सम्पदा बन्न सक्छ । पहाडी जिल्लामा यसको रौनक घट्दै गएको हो भने त्यसलाई पुनः जीवन्त बनाउनु सबैको साझा जिम्मेवारी हो । संस्कृति पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुँदै जाँदा मात्रै त्यसको अस्तित्व सुरक्षित रहन्छ ।
गुरास मिडिया हाउसद्वारा प्रकाशित सम्पूर्ण सामग्रीहरु ओखर न्यूज डट कमका सम्पत्ति हुन्।
पुन:प्रकाशन अघि अनुमति लिनुहोला।
सूचना
प्रेस काउन्सिल नेपाल द.नं. ४७२१-२०८१/०८२
सञ्चार रजिष्ट्रार द.नं. ००२७०/२०८१/०८२
अध्यक्ष – सन्तोष श्रेष्ठ
सम्पादक – अस्मिता कडवाल