राजाराम शर्मा

नेपालको अहिलेको राजनीतिक परिवेश अस्थिरता, जनआक्रोश र व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिले भरिएको देखिन्छ । यही परिवेशमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछाने सहकारी प्रकरणका कारण कानुनी तथा राजनीतिक दबाबमा छन् भने अर्कोतर्फ बालेन शाहको आक्रामक र ‘ओभर स्पिड’ शैलीले परिस्थिति झन् जटिल बनाएको देखिन्छ ।

सतहमा हेर्दा यो दुई व्यक्तिको राजनीतिक प्रतिस्पर्धा जस्तो लाग्न सक्छ, तर यसको गहिरो असर मुलुकको राजनीतिक संस्कृति, लोकतान्त्रिक संस्थामाथिको विश्वास र जनमानसमा पर्ने खतरा अझ गम्भीर छ । रवि लामिछानेमाथि लागेको सहकारी ठगीसम्बन्धी आरोप कानुनी प्रक्रियाबाट टुंगिनुपर्ने विषय हो । तर नेपालमा राजनीतिक बहस तथ्यभन्दा बढी भावनामा चल्ने भएकाले मुद्दा अदालतभन्दा सडक र सामाजिक सञ्जालमा बढी फैसला हुन थालेको छ । 

यस्तो अवस्थामा राजनीतिक दलहरूले संयमता अपनाउनुको सट्टा एकअर्कालाई कमजोर बनाउने प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । यसले लोकतान्त्रिक संस्थामाथिको विश्वास कमजोर बनाउँछ । बालेन शाहले आफूलाई परम्परागत दलविरुद्धको ‘विद्रोही अनुहार’ का रूपमा स्थापित गरेका छन्। युवापुस्तामाझ उनको लोकप्रियता पनि त्यही कारण बढेको हो ।  तर पछिल्लो समय देखिएको उनको शैली अत्यधिक आक्रामक, असन्तुलित र संस्थाभन्दा व्यक्तिलाई केन्द्रमा राख्ने खालको बन्दै गएको आलोचना बढ्दो छ। राजनीतिक परिपक्वता, संवाद र सहकार्यभन्दा ‘म एक्लै ठीक’ भन्ने सन्देश जाने गरी हुने गतिविधिले लोकतन्त्रलाई बलियो होइन, कमजोर बनाउँछ । राजनीतिमा गति आवश्यक हुन्छ, तर ‘ओभर स्पिड’ घातक हुन सक्छ ।  राज्य सञ्चालन सामाजिक सञ्जालको ट्रेन्ड जस्तो होइन, जहाँ तात्कालिक लोकप्रियताका लागि कठोर अभिव्यक्ति र सनसनीपूर्ण निर्णयले मात्रै काम गर्छ ।  दीर्घकालीन सुधारका लागि संस्थागत प्रक्रिया, कानुनी मर्यादा र राजनीतिक धैर्य अनिवार्य हुन्छ । यदि लोकप्रियताको नाममा निरन्तर टकराव र उत्तेजना बढाइयो भने त्यसले समाजमा ध्रुवीकरण बढाउँछ ।

रास्वपा अहिले रक्षात्मक अवस्थामा देखिनु पनि यही कारणले हो। पार्टीले आफूलाई वैकल्पिक शक्ति र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको प्रतिनिधि भन्दै आएको थियो ।  तर नेतृत्वमाथि गम्भीर आरोप लागेपछि पार्टी स्पष्ट राजनीतिक लाइन लिन नसक्ने अवस्थामा पुगेको छ ।  कानुनी विषयलाई राजनीतिक षड्यन्त्र मात्र भनेर टार्ने प्रयासले जनविश्वास घट्न सक्छ ।  अर्कोतर्फ, आफ्नै विचारधारासँग नजिक मानिएका बालेन शाहबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा आउने दबाबले रास्वपाको असहजता अझ बढाएको छ । यो परिस्थिति मुलुकका लागि किन हानिकारक छ भने यसले नीतिभन्दा व्यक्ति ठूलो भन्ने गलत राजनीतिक संस्कृति निर्माण गर्छ ।  नेपालमा पहिले नै दल र संस्थाप्रति जनविश्वास कमजोर छ ।  यदि नयाँ पुस्ताका नेताहरू पनि अन्ततः व्यक्तिगत छवि, आक्रामकता र भीडको समर्थनमा आधारित राजनीति मात्र गर्न थाले भने जनतामा “सबै उस्तै हुन्” भन्ने निराशा झन् गहिरिन्छ । अर्को खतरा भनेको सामाजिक विभाजन हो ।  अहिले समर्थकहरू तर्कभन्दा बढी अन्धसमर्थन र अन्धविरोधमा उत्रिएका देखिन्छन् ।  सामाजिक सञ्जालमा गालीगलौज, चरित्रहत्या र उत्तेजक प्रचारले स्वस्थ लोकतान्त्रिक बहसलाई नष्ट गरिरहेको छ । कुनै नेतालाई देवत्वकरण गर्ने र अर्कोलाई पूर्ण रूपमा खलनायक बनाउने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रलाई भीडतन्त्रतर्फ धकेल्न सक्छ ।

नेपाललाई अहिले आवश्यक परेको कुरा प्रतिशोधात्मक राजनीति होइन, उत्तरदायी नेतृत्व हो। रवि लामिछानेमाथि लागेको आरोपको निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्छ, तर त्यो कानुनी प्रक्रियाभित्रै सीमित हुनुपर्छ। त्यस्तै, बालेन शाहले पनि लोकप्रियताको उन्मादभन्दा संस्थागत नेतृत्व र राजनीतिक परिपक्वतालाई प्राथमिकता दिन जरुरी छ। जनताको निराशालाई उत्तेजनामा बदल्ने होइन, समाधानमा रूपान्तरण गर्ने नेतृत्व आजको आवश्यकता हो । अन्ततः, कुनै पनि देश केवल चर्चित अनुहारले होइन, बलियो संस्था, जिम्मेवार राजनीति र संयमित नेतृत्वले अगाडि बढ्छ। यदि राजनीति लगातार व्यक्तिकेन्द्रित टकराव, सनसनी र ‘ओभर स्पिड’ शैलीतर्फ गइरह्यो भने त्यसको दीर्घकालीन मूल्य सम्पूर्ण मुलुकले चुकाउनुपर्नेछ । यस परिस्थितिको अर्को गम्भीर पक्ष भनेको राज्यका संवेदनशील मुद्दाहरू पनि व्यक्तिगत लोकप्रियता र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको माध्यम बन्नु हो। सहकारी पीडितहरूको न्याय, सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणजस्ता विषयमा केन्द्रित हुनुपर्ने बहस अहिले व्यक्तिवादी आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित बन्दै गएको छ । 

यसले वास्तविक समस्याबाट जनताको ध्यान हटाउँछ ।  राजनीतिक दलहरूबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुनु स्वाभाविक हो, तर जब प्रतिस्पर्धा केवल एकअर्कालाई कमजोर बनाउने दिशामा केन्द्रित हुन्छ, तब नीति, विकास र जनजीविकाका मुद्दा ओझेलमा पर्छन् ।  यस्तो प्रवृत्तिले युवापुस्तामा राजनीतिप्रति वितृष्णा बढाउने मात्रै होइन, लोकतन्त्रप्रतिको भरोसा समेत कमजोर बनाउने खतरा पैदा गर्छ ।