राजाराम शर्मा

नेपालमा सरसफाइ तथा स्वच्छताको विषयले पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय प्राथमिकता पाएको छ । खुला दिसामुक्त अभियानदेखि सुरक्षित खानेपानी, व्यक्तिगत सरसफाइ, फोहोर व्यवस्थापन र वातावरण संरक्षणसम्मका प्रयासहरूले स्थानीय तहमा सकारात्मक परिवर्तनका अनेक उदाहरणहरू सिर्जना गरेका छन्। यिनै उदाहरणमध्ये धादिङ जिल्लाको ज्वालामुखी गाउँपालिका देशभरकै पहिलो "नमूना स्वच्छ पालिका" घोषणा हुनु आफैंमा एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि हो ।

यो उपलब्धि कुनै एक संस्था वा स्थानीय सरकारको मात्र प्रयासको परिणाम होइन, बरु समुदाय, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, टोल विकास संस्था, स्थानीय सरकार र विकास साझेदारहरूको साझा प्रतिबद्धता, निरन्तर परिश्रम र व्यवहार परिवर्तनको प्रतिफल हो । यस अभियानमा सहकार्य गर्ने सामुदायिक रूपान्तरण समाज नेपाल (Community Transformation Society Nepal) ले सञ्चालन गरेका कार्यक्रमहरूको सामाजिक परीक्षण गर्ने अवसर प्राप्त हुनु मेरा लागि निकै सिकाइपूर्ण र प्रेरणादायी अनुभव बन्यो । सामाजिक परीक्षणका क्रममा गाउँपालिकाभित्रका विभिन्न समुदाय, टोल विकास संस्था, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था तथा स्थानीय सरोकारवालासँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया गर्ने अवसर मिल्यो । प्रत्येक स्थानमा स्वच्छता अभियानप्रति देखिएको उत्साह, अपनत्व र प्रतिबद्धताले विकासका कार्यक्रम सफल हुन समुदायको सहभागिता नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति रहेछ भन्ने अनुभूति गरायो ।

सामाजिक परीक्षणको क्रममा मैले भेटेको सबैभन्दा प्रभावकारी पक्ष स्थानीय समुदायको स्वामित्व थियो। कुनै पनि अभियान दिगो बन्न त्यसलाई समुदायले आफ्नै अभियानका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। ज्वालामुखी गाउँपालिकामा यही अवस्था प्रत्यक्ष देख्न पाइयो। यहाँका नागरिकहरूले स्वच्छता केवल सरकारी कार्यक्रम वा कुनै संस्थाको परियोजना नभई आफ्नो स्वास्थ्य, परिवार र भविष्यसँग जोडिएको जीवनशैलीका रूपमा आत्मसात गरेका छन्। यही कारणले अभियानले व्यवहार परिवर्तनको वास्तविक सफलता हासिल गरेको देखिन्छ । अहिले गाउँपालिकाका प्राय सबै घरधुरीमा सुरक्षित खानेपानीका लागि पानी फिल्टरको प्रयोग भइरहेको छ। विगतमा पानीको गुणस्तरबारे कम चासो हुने अवस्था अहिले निकै परिवर्तन भएको छ । सुरक्षित पानीको प्रयोगले पानीजन्य रोगहरू न्यूनीकरण गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको स्थानीय स्वास्थ्यकर्मीहरूले समेत बताएका छन् । नागरिकहरूले स्वस्थ जीवनको आधार सुरक्षित पानी नै हो भन्ने सन्देशलाई व्यवहारमै लागू गरेको देखिन्छ ।

त्यसैगरी, प्रत्येक घरमा भाँडा सुकाउने मचानको व्यवस्था गरिएको पाइयो। सानो देखिने यो अभ्यासले भाँडालाई धुलो, फोहोर तथा जनावरको सम्पर्कबाट बचाउने भएकाले स्वास्थ्य सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। सरसफाइका यस्ता साना अभ्यासहरूले ठूलो स्वास्थ्य लाभ दिन सक्छन् भन्ने उदाहरण ज्वालामुखी गाउँपालिकाले प्रस्तुत गरेको छ । फेरि अर्को प्रेरणादायी अभ्यास भनेको खेर जाने पानीको सदुपयोग हो । घरबाट निस्कने प्रयोग भइसकेको पानीलाई करेसाबारी तथा तरकारी खेतीमा प्रयोग गर्ने प्रणाली धेरै घरमा अवलम्बन गरिएको भेटियो । यसले एकातिर पानीको सदुपयोग भएको छ भने अर्कोतर्फ घरपरिवारलाई ताजा तरकारी उत्पादनमा समेत सहयोग पुगेको छ । वातावरण संरक्षण र आयआर्जनको सानो माध्यमका रूपमा समेत यसले सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ । व्यक्तिगत सरसफाइका क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय परिवर्तन देखियो । साबुनपानीले हात धुने बानी अहिले दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ । विशेष गरी खाना खानुअघि, खाना पकाउनुअघि, शौचालय प्रयोगपछि तथा बालबालिकाको हेरचाहपछि हात धुने अभ्यासले विभिन्न संक्रामक रोगहरूको जोखिम घटाउन ठूलो भूमिका खेलेको छ। विद्यालयहरूमा विद्यार्थीहरूलाई नियमित रूपमा हात धुने अभ्यास गराइएको देख्दा भविष्यको पुस्तामा समेत स्वच्छताको संस्कार विकास भइरहेको अनुभूति भयो ।

विद्यालयहरूमा स्वच्छता शिक्षा केवल पाठ्यक्रममा सीमित छैन। विद्यार्थीहरू आफैं सरसफाइ अभियानमा सक्रिय छन् । विद्यालय परिसर सफा राख्ने, शौचालयको नियमित प्रयोग गर्ने, फोहोर छुट्याएर व्यवस्थापन गर्ने र घरमा समेत अभिभावकलाई सरसफाइका सन्देश दिने कार्यमा विद्यार्थीहरूको सक्रिय भूमिका देख्न पाइयो। वास्तवमा बालबालिका परिवर्तनका उत्कृष्ट संवाहक हुन् भन्ने कुरा यहाँ पुष्टि भएको छ । स्वास्थ्य संस्थाहरूले पनि स्वच्छता अभियानलाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाएका छन् । स्वास्थ्यकर्मीहरूले उपचारसँगै सरसफाइ, पोषण, सुरक्षित पानी र व्यक्तिगत स्वच्छताबारे नियमित परामर्श दिने गरेका छन्। स्वास्थ्य सेवा र स्वास्थ्य प्रवर्द्धनलाई एकसाथ अघि बढाउने अभ्यासले समुदायमा दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभाव सिर्जना गरिरहेको छ ।

टोल विकास संस्थाहरूले समुदायलाई संगठित गर्दै नियमित सरसफाइ कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, सार्वजनिक स्थान सफा राख्ने, नाली व्यवस्थापन गर्ने तथा सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने कार्यमा अग्रणी भूमिका खेलेका छन्। विकासका कार्यक्रमहरू समुदायमै आधारित हुनुपर्छ भन्ने अवधारणालाई यी संस्थाहरूले व्यवहारमा उतारेका छन् ।फोहोर व्यवस्थापनका क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय सुधार देख्न पाइयो । अधिकांश घर, विद्यालय, कार्यालय तथा सार्वजनिक स्थानहरूमा डस्टबिनको व्यवस्था गरिएको छ। जैविक र अजैविक फोहोर छुट्याउने अभ्यास विस्तार हुँदै गएको छ। जैविक फोहोरबाट कम्पोस्ट मल उत्पादन गर्ने र पुनः प्रयोग गर्न सकिने वस्तु छुट्टै संकलन गर्ने बानीले वातावरण संरक्षणसँगै स्रोतको सदुपयोगमा समेत योगदान पुर्‍याएको छ । स्वच्छ वातावरण निर्माणमा स्थानीय सरकारको प्रतिबद्धता पनि उत्तिकै प्रशंसनीय देखियो। नीति निर्माण, बजेट व्यवस्थापन, जनप्रतिनिधिहरूको सक्रियता तथा विकास साझेदारहरूसँगको समन्वयले अभियानलाई थप प्रभावकारी बनाएको छ । स्थानीय सरकारको नेतृत्व र समुदायको सहभागिताको उत्कृष्ट संयोजन नै ज्वालामुखी गाउँपालिकाको सफलताको आधार बनेको देखिन्छ ।

सामुदायिक रूपान्तरण समाज नेपालले यस अभियानमा सहजीकरण, क्षमता विकास, व्यवहार परिवर्तनसम्बन्धी तालिम, समुदाय परिचालन तथा नियमित अनुगमनमार्फत महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको देखियो । विकासका परियोजनाहरू केवल पूर्वाधार निर्माणमा सीमित नरही मानिसको सोच र व्यवहार परिवर्तनमा केन्द्रित हुँदा मात्रै दीर्घकालीन उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने तथ्य यस अभियानले प्रमाणित गरेको छ । यस यात्राका क्रममा एउटा महत्वपूर्ण अनुभूति के भयो भने समाज परिवर्तन असम्भव होइन। यदि सही नेतृत्व, स्पष्ट उद्देश्य, समुदायको सहभागिता र निरन्तर प्रयास हुन सके परिवर्तन अपेक्षाभन्दा छिटो सम्भव हुन्छ। स्वच्छता कुनै ठूलो लगानीको विषय मात्र होइन, बरु व्यवहार परिवर्तन र साझा जिम्मेवारीको विषय पनि हो । यद्यपि प्राप्त उपलब्धिलाई अझ सुदृढ बनाउन केही पक्षमा थप ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ। विशेष गरी प्लास्टिकजन्य फोहोर व्यवस्थापन अझै चुनौतीपूर्ण विषयका रूपमा रहेको पाइयो। कतिपय स्थानमा प्लास्टिकजन्य वस्तु जलाउने अभ्यास अझै पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको छैन ।  प्लास्टिक जलाउँदा डाइअक्सिन, फ्युरान लगायतका अत्यन्त हानिकारक विषाक्त ग्यास उत्सर्जन हुन्छन्, जसले मानव स्वास्थ्य र वातावरणमा दीर्घकालीन नकारात्मक असर पार्छ। त्यसैले प्लास्टिक जलाउने अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा निरुत्साहित गर्दै यसको वैज्ञानिक व्यवस्थापन आवश्यक छ ।

यसका लागि स्थानीय स्तरमै प्लास्टिक संकलन केन्द्र स्थापना गर्ने, पुनः प्रयोग तथा पुनर्चक्रण (रिसाइक्लिङ) प्रणालीलाई प्रोत्साहन गर्ने, एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने तथा कपडाका झोला, बाँस, धातु वा अन्य वातावरणमैत्री सामग्रीको प्रयोग बढाउने अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ। विद्यालय र समुदायमा प्लास्टिक न्यूनीकरणसम्बन्धी निरन्तर सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गरिनु आवश्यक छ। उत्पादक, व्यापारी, स्थानीय सरकार र उपभोक्ता सबैले साझा जिम्मेवारी निर्वाह गरे मात्र प्लास्टिक प्रदूषण नियन्त्रण सम्भव हुनेछ । त्यसैगरी, भविष्यमा स्रोतमै फोहोर वर्गीकरणलाई शतप्रतिशत कार्यान्वयन गर्ने, कम्पोस्ट मल उत्पादनलाई थप व्यावसायिक बनाउने, वर्षाको पानी संकलन, जैविक कृषि प्रवर्द्धन तथा हरित सार्वजनिक स्थल विस्तार गर्ने दिशामा समेत अभियानलाई अघि बढाउन सकिन्छ ।

यसले स्वच्छता अभियानलाई वातावरणीय दिगोपनसँग जोड्नेछ । आज ज्वालामुखी गाउँपालिका केवल एउटा स्थानीय तहको नाम मात्र होइन, व्यवहार परिवर्तन, समुदायको सक्रियता र साझा उत्तरदायित्वको उत्कृष्ट उदाहरण बनेको छ। यहाँको अनुभवले नेपालका अन्य स्थानीय तहहरूलाई पनि प्रेरणा दिन सक्छ। स्वच्छ समाज निर्माण कुनै एक दिनको अभियान होइन; यो निरन्तर अभ्यास, अनुशासन र सामूहिक जिम्मेवारीको परिणाम हो भन्ने सन्देश ज्वालामुखीले स्पष्ट रूपमा दिएको छ ।अन्त्यमा, सामाजिक परीक्षणका क्रममा देखिएका दृश्यहरू, स्थानीय नागरिकहरूको उत्साह, विद्यालयका बालबालिकाको सक्रियता, स्वास्थ्य संस्थाहरूको प्रतिबद्धता, टोल विकास संस्थाहरूको सहभागिता तथा सामुदायिक रूपान्तरण समाज नेपाल, शान्ति नेपाल, अक्सफाम, फोकस नेपाल, वाइन टु वाटर लगायतको सहजीकरणले एउटा महत्वपूर्ण सत्य पुनः पुष्टि गर्‍यो—जब समुदाय स्वयं परिवर्तनको नेतृत्व गर्छ, तब विकासका लक्ष्यहरू केवल कागजमा सीमित रहँदैनन्, व्यवहारमा रूपान्तरण हुन्छन् ।  स्वच्छता अभियानलाई जनआन्दोलनका रूपमा स्थापित गर्दै ज्वालामुखी गाउँपालिकाले देशभरिका स्थानीय तहका लागि अनुकरणीय मार्ग प्रस्तुत गरेको छ ।

अब आवश्यक कुरा भनेको यस उपलब्धिलाई निरन्तरता दिनु, आगामी पुस्तामा यही संस्कार हस्तान्तरण गर्नु र बाँकी रहेका चुनौतीहरू, विशेष गरी प्लास्टिकजन्य फोहोरको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, स्रोतमै फोहोर वर्गीकरण र वातावरणमैत्री जीवनशैलीलाई अझ सशक्त बनाउनु हो। यदि यस्ता प्रयासहरू निरन्तर रहिरहे भने ज्वालामुखी गाउँपालिकाले प्राप्त गरेको सफलता केवल एउटा पालिकाको उपलब्धिमा सीमित नरही सम्पूर्ण नेपालको स्वच्छ, स्वस्थ र समृद्ध भविष्य निर्माणको आधार बन्नेछ।